Συμπληρώματα ιχθυελαίου: Προστατεύουν ή επιβαρύνουν τον εγκέφαλο; - Τι δείχνει νέα μελέτη

Για χρόνια, τα ωμέγα-3 λιπαρά οξέα θεωρούνταν σχεδόν συνώνυμα με την «προστασία του εγκεφάλου». Από γιατρούς μέχρι διαφημίσεις συμπληρωμάτων διατροφής , η ιδέα ότι βοηθούν στη μνήμη και μειώνουν τον κίνδυνο άνοιας έχει εδραιωθεί βαθιά. Μια νέα, όμως, μεγάλη επιστημονική μελέτη έρχεται να αμφισβητήσει αυτή τη βεβαιότητα, προτείνοντας ότι τα πράγματα ίσως είναι πολύ πιο περίπλοκα.

Πώς διεξήχθη η έρευνα

Η έρευνα βασίστηκε σε δεδομένα από τη γνωστή βάση Alzheimer’s Disease Neuroimaging Initiative (ADNI) και παρακολούθησε εκατοντάδες ηλικιωμένους για αρκετά χρόνια. Οι επιστήμονες συνέκριναν άτομα που λάμβαναν συμπληρώματα ωμέγα-3 – κυρίως ιχθυέλαιο – με εκείνα που δεν λάμβαναν, εξετάζοντας την πορεία της γνωστικής τους λειτουργίας μέσα στον χρόνο.

Τα αποτελέσματα ήταν απροσδόκητα: όσοι έπαιρναν ωμέγα - 3 λιπαρά  εμφάνισαν ταχύτερη επιδείνωση σε βασικές δοκιμασίες μνήμης και σκέψης. Συγκεκριμένα, οι βαθμολογίες τους σε τεστ όπως το MMSE μειώνονταν πιο γρήγορα, ενώ σε άλλες κλίμακες που μετρούν τη γνωστική έκπτωση η επιδείνωση ήταν πιο έντονη. Με απλά λόγια, η ομάδα που λάμβανε συμπληρώματα φάνηκε να «γερνά» γνωστικά πιο γρήγορα.

Το πιο ενδιαφέρον στοιχείο είναι ότι αυτή η επιδείνωση δεν συνδέθηκε με τους κλασικούς δείκτες της νόσου Αλτσχάιμερ. Οι ερευνητές δεν βρήκαν διαφορές στην εναπόθεση της β-αμυλοειδούς πρωτεΐνης ή στην παθολογία της tau – τα δύο βασικά «σήματα κατατεθέντα» της νόσου. Ούτε εντοπίστηκε μεγαλύτερη απώλεια εγκεφαλικού ιστού.

Ο ρόλος της γλυκόζης

Αντίθετα, η διαφορά φάνηκε σε κάτι πιο «λειτουργικό»: τον μεταβολισμό του εγκεφάλου. Μέσω ειδικής απεικόνισης (FDG-PET), οι επιστήμονες διαπίστωσαν ότι οι χρήστες ωμέγα-3 είχαν χαμηλότερη κατανάλωση γλυκόζης σε κρίσιμες περιοχές του εγκεφάλου. Αυτό θεωρείται ένδειξη μειωμένης δραστηριότητας των νευρώνων και πιθανής δυσλειτουργίας των συνάψεων – δηλαδή των «συνδέσεων» μεταξύ των εγκεφαλικών κυττάρων.

Με άλλα λόγια, η επιδείνωση δεν φαίνεται να οφείλεται στις γνωστές πρωτεϊνικές βλάβες της άνοιας, αλλά σε μια πιο «σιωπηλή» εξασθένηση της λειτουργίας του εγκεφάλου. Οι ερευνητές εκτιμούν ότι αυτός ο μηχανισμός εξηγεί σημαντικό μέρος της ταχύτερης γνωστικής πτώσης που παρατηρήθηκε.

Πώς γίνεται, όμως, ένα θρεπτικό συστατικό που θεωρείται ωφέλιμο να έχει τέτοια επίδραση; Η απάντηση ίσως βρίσκεται στη διπλή φύση των ωμέγα-3. Από τη μία πλευρά, έχουν αντιφλεγμονώδεις και νευροπροστατευτικές ιδιότητες. Από την άλλη, είναι χημικά «ευαίσθητα» και μπορούν εύκολα να οξειδωθούν, ειδικά στον εγκέφαλο. Αυτή η οξείδωση μπορεί να δημιουργήσει επιβλαβή μόρια που επηρεάζουν τα μιτοχόνδρια – τα «εργοστάσια ενέργειας» των κυττάρων. Αν η παραγωγή ενέργειας διαταραχθεί, οι νευρώνες δυσκολεύονται να λειτουργήσουν σωστά. Έτσι δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος: λιγότερη ενέργεια, περισσότερη φθορά και τελικά χειρότερη γνωστική απόδοση.

Τι λένε άλλες μελέτες

Η μελέτη δεν είναι η πρώτη που γεννά ερωτήματα σχετικά με τα ωμέγα-3. Αν και πολλές παρατηρητικές έρευνες έχουν δείξει οφέλη, οι πιο αυστηρές κλινικές δοκιμές συχνά δεν βρίσκουν καμία σημαντική επίδραση στη μνήμη. Σε ορισμένες περιπτώσεις, μάλιστα, έχουν καταγραφεί ενδείξεις πιθανής αρνητικής επίδρασης σε βιοδείκτες του εγκεφάλου.

Ένας κρίσιμος παράγοντας φαίνεται να είναι η δόση αλλά και το ποιος λαμβάνει τα συμπληρώματα. Άτομα με χαμηλά επίπεδα ωμέγα-3 μπορεί να ωφελούνται, ενώ σε άλλους – ειδικά με υψηλότερα επίπεδα ή διαφορετικό μεταβολικό προφίλ – τα αποτελέσματα ίσως είναι ουδέτερα ή και αρνητικά. Επιπλέον, τα εμπορικά συμπληρώματα, όπως το ιχθυέλαιο, μπορεί να διαφέρουν σημαντικά σε ποιότητα και σταθερότητα.

Συμπεράσματα και συστάσεις των ερευνητών

Τι σημαίνουν όλα αυτά στην πράξη; Όχι ότι τα ωμέγα-3 είναι «επικίνδυνα» ή ότι πρέπει να αποφεύγονται συνολικά. Η μελέτη είναι παρατηρητική και δεν αποδεικνύει αιτιότητα. Ωστόσο, δείχνει ότι η άκριτη χρήση συμπληρωμάτων – ειδικά με στόχο την πρόληψη της άνοιας – ίσως δεν είναι τόσο αθώα όσο πιστεύαμε.

Το βασικό μήνυμα είναι πιο ισορροπημένο: τα ωμέγα-3 δεν είναι πανάκεια. Ο ρόλος τους στον εγκέφαλο εξαρτάται από πολλούς παράγοντες και χρειάζεται περισσότερη έρευνα για να κατανοηθεί πλήρως. Μέχρι τότε, η καλύτερη «συνταγή» για την υγεία του εγκεφάλου παραμένει η συνολική ποιότητα ζωής – διατροφή, άσκηση και έλεγχος των παραγόντων κινδύνου.